onderzoek van de afdeling restauratie

Locatie: Temporary Stedelijk 2, Auditorium
Voertaal: Nederlands
Toegang: gratis met geldig entreebewijs voor het museum
Reserveren: Reservering is verplicht.

Programma

13.30 Introductie door Sandra Weerdenburg (Hoofd Restauratie en Conservering, Stedelijk Museum, Amsterdam)

13.40 Lezing van Elisabeth Bracht (restaurator schilderkunst, Stedelijk Museum, Amsterdam)

14.10 Lezing van Monica Marchesi en Tessa Rietveld (restauratoren, Stedelijk Museum, Amsterdam)

14.40 Lezing van Lydia Beerkens (restaurator moderne en hedendaagse kunst, Stedelijk Museum, Amsterdam)

15.10 Vragen en discussie

15.30 Einde

NB: Alle aangegeven tijden zijn bij benadering. 

Meer informatie lezingen en sprekers 

1 – Mondriaans betekenis verloren en herwonnen

door Elisabeth Bracht 

Het Stedelijk Museum in Amsterdam is in bezit van een vijftal abstracte composities van de schilder Piet Mondriaan (1872-1944). In 2007 werd vanwege de beschadigde randen en verkleurde retouches besloten de schilderijen te restaureren. Om tot een behandelingsvoorstel te komen is uitgebreid onderzoek gedaan naar de conditie van de schilderijen, het materiaalgebruik en de werkwijze van Mondriaan.

Tijdens de lezing worden de vijf werken na een kort overzicht in de context van de schilderkunstige ontwikkeling geplaatst. Daarna volgt een nadere beschouwing van de conditie en restauratie van één van de schilderijen: Compositie met rood, geel en blauw uit 1927. Dit werk werd in het verleden ingrijpend gerestaureerd, waarbij aangenomen wordt dat de barstvorming in de verflagen hiertoe aanleiding heeft gegeven. Anno 2007 is hierop teruggekeken en geprobeerd het schilderij bij benadering terug te brengen tot zijn oorspronkelijke vorm. Van de verloren oorspronkelijke lijst is een reconstructie gemaakt. 

Elisabeth Bracht is geboren in Lemgo in Duitsland. Zij volgde haar opleiding tot restaurator aan de Fachhochschule in Stuttgart. In 1974 vestigde zij zich in Den Haag als freelance schilderijenrestaurator. Van eind 1974 tot en met 2010 was zij werkzaam als schilderijenrestaurator in het Stedelijk Museum in Amsterdam, waar zij samen met haar collega Louise Wijnberg jarenlang zorg droeg voor het behoud van de collectie schilderijen. Elisabeth restaureerde o.a. Cathedra van Barnett Newman en begeleidde de restauratie van de abstracte composities van Mondriaan.

2 – Fotografie, het ‘imperfecte beeld’

door Tessa Rietveld en Monica Marchesi 

Fotografie herbergt in veel gevallen een schat aan visuele informatie. Foto’s kunnen een natuurgetrouwe impressie van de werkelijkheid geven met een grote aantrekkings- en overtuigingskracht. Tegelijkertijd zijn foto’s ‘imperfecte’ beelden, omdat ze chemisch instabiel zijn. Sommige procedés zijn meer instabiel dan andere en met name kleurenfoto’s ondergaan een snelle degradatie. Dit proces is onomkeerbaar en heeft als consequentie dat foto’s in korte tijd grote visuele veranderingen doormaken.

Toch heeft de waardering van fotografie een enorme vlucht genomen: in de afgelopen 30 jaar is fotografie een geaccepteerde, geïnstitutionaliseerde kunstvorm geworden. In de collecties van zowel musea als privéverzamelaars spelen kunstwerken waarbij fotografische procedés zijn gebruikt een steeds prominentere rol. Fotografische kunstwerken hebben tevens een grote economische waarde.

De degradatieprocessen waaraan foto’s onderhevig zijn, ‘doen er dan ook toe als nooit tevoren’. Veranderingen in het fotografische beeld hebben nu eenmaal grote gevolgen voor de perceptie en de waardering van het kunstwerk.

Monica Marchesi (1971) heeft een studie kunstgeschiedenis en de opleiding voor Papierrestauratie in Florence, Italië, afgerond. In 2000 is ze naar Nederland gekomen en heeft tot 2006 bij het Museum Boijmans Van Beuningen als papierrestaurator gewerkt. Sinds september 2006 werkt zij bij de afdeling restauraties van het Stedelijk Museum in Amsterdam. 

Tessa Rietveld (1963) rondde haar opleiding aan de Opleiding Restauratoren van het Instituut Collectie Nederland in 1993 af. Vanaf die tijd is zij werkzaam als zelfstandig papierrestaurator voor diverse musea. Sinds 2008 werkt Rietveld bij de afdeling restauraties van het Stedelijk Museum in Amsterdam.

Rietveld en Marchesi zijn verantwoordelijk voor het in optimale staat brengen en houden van de collecties prenten, tekeningen, kunstenaarsboeken, grafische vormgeving en fotografie.

3 – Over de conservering van ‘Arte Povera’-kunst, gemaakt van ‘arme materialen’

door Lydia Beerkens

In de collectie van het Stedelijk museum bevinden zich veel sculpturen en ruimtelijke werken gemaakt van ongebruikelijke materialen en materiaalcombinaties. Dit brengt voor de restaurator specifieke problemen en vragen met zich mee. Hoe restaureer je een machine van schrootijzer die moet draaien en lawaai maken? Wat te doen als de neonbuizen die een kunstenaar eind jaren ‘60 gebruikte niet meer verkrijgbaar zijn? Een interview met de kunstenaar kan helpen vragen te beantwoorden over de originele techniek of de bedoeling van het werk. Daarnaast maakt de restaurator afwegingen over het behoud van originele materialen, herstel of vervanging, retouches  en aanpassingen bij de installatie van kunstwerken. In deze lezing komen de opeenvolgende stappen aan bod in de besluitvorming bij de recente restauratie van twee Arte Povera-werken uit de collectie.

Albero di Terra (1986) van Giuseppe Penone en Zoo Geometrico (1969) van Claudio Parmiggiani bestaan beide uit diverse materialen, met textiel als een belangrijke component. In beide gevallen betrof de voornaamste schade een onderdeel met textiel, respectievelijk een katoenen ‘boomstam’ en een driehoekige houten vorm bekleed met giraffeprint op vilt. In Zoo Geometrico leidden de toestand van het giraffe-element en de informatie van Parmiggiani over het ontwerp en de gebruikte druktechniek tot een verantwoorde keuze voor reconstructie. Bij Albero di terra bleek het textiele onderdeel, de boomstam, op een wel zeer speciale manier door de kunstenaar in een bos te zijn vervaardigd. In dit geval liet de toestand een zorgvuldige restauratie van het textiel toe. De informatie van de kunstenaars – en hun instemming met de door de restaurator voorgestelde aanpak ­– is bij beide restauraties zeer belangrijk gebleken. 

Lydia Beerkens is restaurator moderne en hedendaagse kunst. Zij werkt voor verschillende Nederlandse musea en moderne kunstcollecties en is sinds 1997 tevens verbonden aan de Stichting Restauratie Atelier Limburg in Maastricht (SRAL). Na haar studie kunstgeschiedenis in Nijmegen (1983-1989) en haar opleiding tot restaurator bij SRAL (1990-1995) was zij restaurator-onderzoeker bij het nationale project Behoud moderne kunst, dat in 1997 resulteerde in het internationale congres Modern Art; Who Cares en in de gelijknamige publicatie in 1999. Lydia Beerkens publiceert en geeft internationaal lezingen en workshops over de conservering van hedendaagse kunst. Zij is bestuurslid van de Stichting Behoud Moderne Kunst.